Ogrodowa apteczka

| 3.01.2023 | Źródło: Leroy Merlin

Zioła roztaczają wokół siebie zdrowotną aurę, bo znane były od wieków jako środki skuteczne w leczeniu wielu schorzeń. Świadomość korzystania z naturalnych substancji wzbudza zaufanie i powoduje, że coraz częściej sięgamy po ziołowe preparaty, ale też same rośliny. Poradnik „Ogrodowa apteczka” powstał przy współpracy z dr inż. Małgorzatą Mirgos z Instytutu Nauk Ogrodniczych SGGW w Warszawie.

W celach leczniczych wykorzystuje się poszczególne części roślin, charakteryzujące się największą zawartością cennych związków biologicznie czynnych. Zbieramy liście, kwiaty, bądź całą część nadziemną rośliny zwaną „zielem”, a także owoce, nasiona czy korzenie. Te używane w celach leczniczych elementy określane są jako surowce lecznicze. Bardzo istotny dla ich jakości jest zbiór w odpowiedniej fazie rozwojowej, a także warunki suszenia. Liście zbieramy przed kwitnieniem, ziele przed lub w trakcie kwitnienia, kwiaty, owoce i nasiona w pełni dojrzałości, natomiast korzenie jesienią lub wiosną. Na ogół zbiór przeprowadzamy w suchym i ciepłym czasie – rośliny mokre szybko wilgotnieją i tracą swoje walory lecznicze. Zwracamy też uwagę, by zbierając zioła dziko rosnące pozyskiwać je miejsc nie sąsiadujących z ruchliwymi trasami, gdzie byłyby narażone na zanieczyszczenia.

Część ziół można przygotowywać w formie świeżej, ale większość nieco zmienia swój skład chemiczny po suszeniu i często zyskuje na skuteczności. Suszenie surowców zielarskich powinno mieć miejsce w przewiewnym i zacienionym miejscu. Należy pamiętać, że rośliny zawierające olejki eteryczne nie mogą być traktowane temperaturą wyższą niż 35˚C, ponieważ prowadzi to do ulatniania tych cennych składników. Zazwyczaj części zielne suszymy w temp. 20-30˚C, natomiast twardsze surowce (korzeń, kora, owoce) w 40˚C.

Szereg roślin, które mamy w ogrodzie lub spotykamy spacerując po łąkach czy lasach, a nawet popularnie uważane za chwasty może stanowić panaceum na różne dolegliwości.

Ból brzucha, który może być spowodowany problemami żołądkowymi, reakcją stresową czy innymi przyczynami najlepiej złagodzić środkami o działaniu rozkurczowym. Najbardziej popularnym ziołem stosowanym powszechnie jest
świeży lub suszony liść mięty pieprzowej, przygotowywany w postaci naparu. Mięta jest rośliną wieloletnią, więc raz posadzona w ogrodzie będzie nam służyć wiele lat, pamiętajmy jednak, że jest rośliną bardzo ekspansywną i może zagłuszyć inne gatunki. Liść mięty i olejek miętowy znane są w przemyśle farmaceutycznym, ale ich odświeżający aromat wykorzystuje się też w wyrobach spożywczych, tytoniowych czy w aromaterapii.

Podobne właściwości do mięty posiadają nieco mniej znane rośliny, które również często posiadamy w swoich ogrodach i chętnie jadamy. Do tej grupy należy koper ogrodowy, którego świeże liście dodają aromatu zupom i sałatkom, a także jego krewniak – koper włoski, zwany fenkułem, gdzie częścią jadalną jest zgrubienie utworzone z pochew liściowych. Pozostawiając te rośliny aż do momentu wytworzenia delikatnych kwiatostanów, a następnie pełnych olejku eterycznego drobnych owoców, uzyskujemy naturalny lek, który po wysuszeniu i zaparzeniu z gorącą wodą ukoi nasz przewód pokarmowy. Zapewne lekko anyżkowy aromat tego specyfiku jest wielu osobom dobrze znany, bo najczęściej wykorzystuje się owoce kopru do produkcji herbatek dla niemowląt.

Nie bez znaczenia dla naszego przewodu pokarmowego są także liczne zioła, które w postaci świeżej lub suszonej dodajemy do potraw, takie jak bazylia, tymianek, cząber, majeranek, kolendra czy oregano – przyprawiają i urozmaicają smak naszych dań, ale niemal wszystkie mają właściwości lecznicze, ponieważ poprawiają apetyt oraz ułatwiają trawienie i przyswajanie pokarmów. Dodawanie ich do potraw ma duże znaczenie profilaktyczne i może chronić przed dolegliwościami przewodu pokarmowego, a także dróg żółciowych.

Działanie rozkurczowe posiadają także kwiatostany rumianku lekarskiego i nagietka lekarskiego. Nagietek jest rośliną jednoroczną i zwykle sam się rozsiewapo całym ogrodzie, ubarwiając go swoimi słonecznymi kwiatami. Płatki nagietka
(właściwie kwiaty języczkowe) są jadalne, można je dodawać do surówek lub ciast, a także jako urozmaicenie mieszanek herbat. Koszyczki nagietka należy zbierać w pełni kwitnienia, podobnie jak u rumianku, ale ta ostatnia roślina wymaga więcej uwagi. Rumianek zazwyczaj zbierany jest ze stanowisk naturalnych, niekiedy może pojawić się jako chwast w naszym ogrodzie, ale trzeba upewnić się, że mamy do czynienia z właściwym gatunkiem, bo łatwo go pomylić z podobnie wyglądającymi roślinami. Rumianek lekarski charakteryzuje się pustym dnem kwiatowym, co oznacza, że po przecięciu pionowym koszyczka pod białymi i żółtymi kwiatami zobaczymy pustą przestrzeń. Zarówno rumianek jak i nagietek po wysuszeniu stosowane są także w leczeniu chorób skóry, ze względu na ich działanie przeciwzapalne i łagodzące. Kwiatostany można stosować do przyrządzania naparów i różnych preparatów leczących rany, wysypki, oparzenia czy odżywiających suchą skórę.
Łagodzącymi właściwościami, polegającymi na stworzeniu ochronnej warstwy na skórze bądź w przewodzie pokarmowym charakteryzuje się popularne „siemię lniane”. Te drobne nasiona znajdują się w atrakcyjnych, okrągłych torebkach, powstających po przekwitnięciu błękitnych łanów lnu i zawierają duże ilości związków śluzowych – by je wydobyć wystarczy zalać nasiona kilkoma łyżkami wody w temperaturze pokojowej. Podobne działanie wykazuje prawoślaz lekarski – okazała bylina o bladoróżowych lub białych kwiatach, z którego suszonych liści możemy
przygotować napar, bądź wykopać starsze korzenie. Powlekające i zmiękczające właściwości śluzów wykorzystuje się w leczeniu schorzeń układu pokarmowego oraz oddechowego, a także przy problemach skórnych.

Ogród kryje w sobie wiele skarbów natury, które są niezawodnymi sprzymierzeńcami w walce z przeziębieniem. Po część z nich musimy sięgać nieco wyżej, korzystając z tego, co ofiarują nam drzewa. Jednym z najstarszych środków przeciwgorączkowych jest kora wierzby. Zawiera ona naturalny kwas salicylowy o działaniu przeciwbólowym, przeciwgorączkowym i przeciwzapalnym. Bogactwo 4 gatunków wierzb jest ogromne, ale jako lecznicze przyjmuje się odwary z kory pozyskanej z młodych gałązek wierzby białej i purpurowej. Działanie przeciwgorączkowe przypisuje się także kwiatom czarnego bzu (Sambucus nigra L.), przetwarzanym na różnorodne specyfiki – nalewki, syropy czy wina, ale także słodko pachnącym kwiatostanom lipy, które wystarczy przyrządzić w formie herbaty. Od wieków stosowane były jako środki lecznicze na wszelkiego rodzaju przeziębienia i infekcje dróg oddechowych, zwłaszcza z gorączką i kaszlem. Napary z tych ziół działają napotnie, pomagając obniżyć temperaturę ciała oraz wykrztuśnie, wspomagając pozbycie się wydzieliny przy mokrym kaszlu. Do takiej herbatki warto jeszcze dołożyć łyżkę soku malinowego lub z owoców czarnego bzu. Sadząc w ogrodzie bez czarny, maliny, rokitnik zwyczajny, jeżyny czy czarne porzeczki zaopatrujemy się w naturalny arsenał owoców bogatych w witaminy, które wspaniale wspomogą układ odpornościowy w walce z chorobą. Świetnym środkiem na przeziębienie jest również syrop z pędów sosny (Pinus sylvestris L.), do którego przygotowania ścinamy wiosną najmłodsze przyrosty (ok. 5 cm) pokryte lepkim nalotem i zasypujemy cukrem, po czym zostawiamy w cieple na kilka dni. Pamiętajmy, by nie ogołacać z przyrostów jednego drzewa, tylko przyciąć po kilka pędów z różnych okazów, co także spowoduje zagęszczenie drzewa.

Sięgając po rośliny z naszego ogródka przyjrzyjmy się uważniej również tym, które zazwyczaj uznajemy za niepożądane chwasty. Wiele niepozornie wyglądających okazów może okazać się źródłem cennych substancji aktywnych i zamiast na kompost trafią do naszej apteczki. Najlepszym tego przykładem niech będą dwie rośliny – piekąca pokrzywa i wszędobylski mniszek lekarski, określany popularnie mianem „mlecza”, ze względu na sok mleczny obecny w całej roślinie. Pokrzywa od korzeni po liście ma właściwości lecznicze. Młode liście i ziele zawierają dużo żelaza, wapnia i krzemionki oraz innych minerałów, a także witaminy i chlorofil – to pożywne wiosenne ziele dodawane głównie do zup. Pieczenie znika, gdy liście są gotowane lub suszone. Do celów leczniczych zbiera się liście bądź ziele od czerwca do września. Napary z suszonych liści działają oczyszczająco, moczopędne i obniżają mpoziom cukru we krwi, ale także pobudzają wydzielanie soku żołądkowego, dlatego stosuje się je w łagodnych stanach zapalnych dróg moczowych, chorobach reumatycznych oraz zaburzeniach przemiany materii. Korzeń pokrzywy działa nieco mocniej moczopędnie niż liście i jeszcze lepiej eliminuje szkodliwe produkty przemiany materii. Ze względu na zawartość fitosteroli wyciągi z korzeni polecane są także w leczeniu przerostu prostaty. Niewiele ziół jest tak bardzo przydatnych w ogrodzie jak pokrzywa, jeśli ciekawie wkomponujemy ją w krajobraz. Roślina ta rozprzestrzenia się obficie za pomocą rozłogów, dlatego należy nieco ograniczać jej wzrost.

Kwitnący w kwietniu i maju na trawnikach i miedzach mniszek lekarski (Taraxacum officinale) jest bardzo cenną rośliną leczniczą i właściwie każdy jej element można wykorzystać w domowej apteczce. Mniszek lekarski wspiera zdrowe funkcjonowanie wątroby i nerek, wspomaga prawidłowe ciśnienie krwi, a także działa oczyszczająco. Liście zbiera się przed kwitnieniem i stosuje się jako środek odżywczy w wiosennych sałatkach. Korzenie mają właściwości moczopędne, żółciopędne i wspomagające trawienie. Z kwiatów mniszka przygotowuje się syrop stosowany w schorzeniach górnych dróg oddechowych, poprzez zalanie koszyczków wodą, a następnie odstawienie i dodanie cukru oraz odrobiny cytryny.

Rośliny wspierają system odpornościowy, zawierają niezbędne składniki odżywcze, których nie można uzyskać z innych produktów spożywczych. Witaminy, minerały i przeciwutleniacze pomagają utrzymać ciało w równowadze. Coraz więcej uwagi zwracamy na skład naszej diety, w której elementy roślinne wzmacniają układ odpornościowy w walce z zarazkami i infekcjami. Integralną częścią kuracji oczyszczających i codziennych posiłków stały się smoothie, wszechobecne w sklepach ze zdrową żywnością i restauracjach zorientowanych na zdrowie. Te popularne napoje przygotowywane są na bazie świeżych liści, takich jak szpinak, jarmuż czy seler naciowy i dostarczają błonnika oraz całej gamy witamin, można też dodać do nich świeże zioła, które z pewnością poprawią aromat i dostarczą kolejnych zdrowych składników.

W ogrodach króluje wczesna wiosna

| 15.04.2014 |

fot. Archiwum Pracowni Idomo

O planowaniu i upiększaniu przestrzeni wokół domu z MAGDALENĄ PELC z rzeszowskiej Pracowni Idomo rozmawia Katarzyna Grzebyk

– W tym roku wiosna zawitała do nas wcześniej niż zwykle, więc wcześniej rozpoczął się sezon na prace ogrodnicze, na które chyba nie byliśmy przygotowani…

– Faktycznie, po nietypowej zimie mamy piękną wczesną wiosnę. Przynajmniej miesiąc wcześniej niż zazwyczaj. Przekwitły już forsycje, wiśnie. Rozpoczęły kwitnienie ozdobne jabłonie, tawuły. Z cebulowych powoli pojawiają się pierwsze tulipany, które zazwyczaj kwitną w maju. Liście są już na tawułach, berberysach, pęcherznicach. Krótka zima spowodowała, że prace w nowozakładanych ogrodach trwały bez przerwy, a wiele osób już w styczniu pomyślało o planowaniu przestrzeni wokół domu. Z moich obserwacji wynika, że większość z nas zrobiła już wiosenne porządki.

– Ci, którzy mają przydomowy ogród, mogą już bez przeszkód upiększać go po zimie. Są jednak inwestorzy, którzy dopiero teraz planują założenie ogrodu. Czy jest szansa, że jeśli teraz zaprojektujemy ogród, to jeszcze w tym roku będziemy mogli cieszyć się jego urokiem?

– To zależy od wielu czynników. Przede wszystkim, od tego co planujemy wykonać, czy będzie to tylko posadzenie roślin czy również budowa elementów małej architektury – nawierzchni, ogrodzenia, elementów wodnych, altan, oświetlenia. Niektóre z nich wymagają opracowania dokumentów do zgłoszenia lub nawet pozwolenia na budowę. Ważna jest wielkość ogrodu. W zależności od potrzeb różny jest też czas przygotowania projektu. Zazwyczaj na projekt nasadzeń należy przewidzieć 5-6 tygodni. Ale mam klientów, z którymi spotykam się od roku lub dwóch, a sama inwestycja jest bardzo rozbudowana. Moim zdaniem, z opracowaniem projektu nie należy się bardzo spieszyć, należy dać sobie czas na „poszukiwania”. Szczególnie na pierwszym etapie – etapie tworzenia koncepcji. Zazwyczaj staram się przedstawić różne stylistycznie warianty zagospodarowania i często zdarza się, że klienci nie są pewni, jaką opcje wybrać. Potrzebują czasu na przemyślenie i wtedy cały proces wydłuża się. To zazwyczaj jest najdłuższy etap, zależny zarówno ode mnie, jak i od klientów.

– Jakie są kolejne etapy?

– Kolejny etap to czas, kiedy należy opracować dokumentacje techniczną, to czas zależny już tylko od projektanta i stopnia skomplikowania projektu. Następnie należy wybrać dobrych wykonawców i przystąpić do prac w terenie. Na tym etapie również zalecam spokojne działanie, szczególnie dotyczy to prac przygotowawczych związanych z glebą. Często widzę sytuacje, że ogród jest zakładany w tydzień, a prace są wykonywane w pośpiechu i bardzo powierzchownie. To duży błąd, który często mści się po latach, a nie jest widoczny zaraz po założeniu ogrodu. Rośliny po wykorzystaniu dobrej ziemi z doniczki, w której rosły w szkółce, trafiają na glinę i „coś się dzieje”. Jak widać, ciężko jednoznacznie ocenić czas potrzeby na założenie ogrodu, ale ponieważ ten rok jest nietypowy i mamy wydłużony czas na działanie, myślę że w wielu przypadkach jest duża szansa na to, że zdążymy z pracami do jesieni.

REKLAMA

– Planując założenie ogrodu, trzeba pamiętać o wielu czynnikach, o których przeciętny Kowalski nie ma pojęcia i może nie sprostać zadaniu. Pomoc specjalisty wydaje się niezbędna.

– Może nie niezbędna, ale na pewno pomocna. Praca architekta krajobrazu łączy w sobie wiele dziedzin wiedzy. Na etapie poszukiwania inspiracji wielu z nas ogranicza się do szukania ich w najbliższym otoczeniu, np. u sąsiada. Naszą rolą jest zdefiniowanie i przeanalizowanie potrzeb, znalezienie stylu, a potem pokazanie różnych rozwiązań dopasowanych do danego użytkownika. Dla mnie ten etap jest najważniejszy i zarazem najprzyjemniejszy. Poszukiwanie kompozycji i detalu, które będą tworzyć indywidualny charakter powstającej przestrzeni. Poza tymi czynnikami ważne są też naturalne uwarunkowania – ukształtowanie terenu, rodzaj gleby, położenie domu w stosunku do stron świata i otaczającego go krajobrazu. Dlatego ważna jest pomoc architekta krajobrazu już na etapie wybierania projektu domu. Zauważyłam, że często nie potrafimy wykorzystać naturalnych zalet, jak ukształtowanie terenu i połączenia z otaczającym krajobrazem. Niestety, to rzadka praktyka i często popełniane są błędy, które są nie do naprawienia. Ostatnio mam kilka tematów, w których już na pierwszy rzut oka widać, że na działce nie ma miejsca na …samochody. Jest to pułapka zwłaszcza kiedy kupujemy dom od deweloperów. Ze względu na skupienie dużej ilości domów na małym terenie, nie analizuje się potrzeb użytkowników, a ci często na etapie zakupu nie zwracają na to uwagi. To co dla mnie wydaje się oczywiste, nawet nie przychodzi do głowy kupującemu lub budującemu dom. Idealne jest rozwiązanie, kiedy dom jest projektowany wraz z otoczeniem.

Najłatwiejsze jest w sumie dobranie i posadzenie roślin i w wielu przypadkach podziwiam prace amatorów. Chociaż i tu czasami wpadamy w pułapkę kolekcjonowania roślin i nieprzewidywania jak będą one wyglądać za kilka lat. Niemniej jednak porównując się do innych krajów, np. Słowacji czy Ukrainy możemy być dumni z otoczenia naszych domów.

– Przydomowe ogrody zazwyczaj bywają odzwierciedleniem upodobań jego właścicieli. Jakie oczekiwania mają inwestorzy, czego życzą sobie w ogrodzie?

– Już wcześniej wspomniałam o różnych potrzebach klientów. Część z nich jest inwestorom znana, cześć trzeba odkryć. I w efekcie każdy ogród jest inny. Osobiście lubię, kiedy teren i klienci są nietypowi. Uwarunkowania, które na pierwszy rzut oka wydają się trudnościami, zmuszają do szukania ciekawych niestandardowych rozwiązań. Co do konkretnych potrzeb, zależą one od wieku, trybu życia i pasji. Klienci zazwyczaj oczekują projektu w zakresie dobrania roślin i zaprojektowania nawierzchni. Dla części projektujemy ogrodzenia i elementy małej architektury, takie jak altany, tarasy, grille, pergole, trejaże, nietypowe ławki, siedziska, murki oporowe. Dużo rzadziej zajmujemy się elementami związanymi z wodą. Jest to związane z potrzebą ich późniejszej pielęgnacji. Zazwyczaj klienci proszą również o dobranie odpowiedniego oświetlenia. Często projektujemy również miejsca przeznaczone dla dzieci oraz elementy ogrodu związane ze stylem życia (np. boiska, korty). Zauważyłam, że ostatnio wiele osób pragnie mieć niewielki ogródek ziołowy lub warzywny, często nawet tylko w donicy. Generalnie mam szczęście do klientów, którzy oczekują niestandardowych rozwiązań i są otwarci na różne propozycje.

– Obserwując ogrody w Rzeszowie i okolicach widać, że lubimy elementy małej architektury i to w bogatym wydaniu. Niestety, ciągle widać krasnale, lwy i tego typu „ozdoby”, które po prostu wyglądają kiczowato…

– To tak jak w każdej innej dziedzinie… Ludzie mają różne gusty i podobno nie dyskutuje się z nimi. Sama z wiekiem łagodnieję w ocenach. Ogród jest dla jego użytkownika i jeśli jemu się podoba, to najważniejsze. Często łapie się za głowę widząc niektóre rozwiązania „ogrodowe”, ale potem zaczynam się zastanawiać, czy moja ocena to nie jest tylko moje subiektywne odczucie. Na pewno w ogrodach jest więcej miejsca na eksperymenty, niż np. w architekturze czy nawet wnętrzach. I to jest pewna zaleta, rośliny łatwo wymienić, szybko zmieniając przestrzeń. Gorzej, jeśli dotyczy to elementów budowlanych. Dla mnie koszmarem jest brak narzuconych wytycznych dotyczących np. ogrodzeń. Na większości ulic jest tzw. „misz-masz”, który tworzy bałagan przestrzenny.

– Decydując się na założenie ogrodu, musimy pamiętać, że trzeba pracować nad nim przez cały rok. A tego chyba inwestorzy nie lubią?

– Świadomość i umiejętności stale rosną, ale to prawda, że większość osób chciałoby mieć ogród bezobsługowy. A to, niestety, niemożliwe. Nawet trawnik, a może właśnie trawnik wymagają poświecenia mu wielu godzin pracy w ciągu sezonu. Oczywiście odpowiedni dobór roślin może ograniczyć lub zwiększyć ilość późniejszych prac. I dlatego ważne jest, aby na etapie planowania dobrze poznać możliwości i tryb życia późniejszego użytkownika.

– Najpiękniejszy ogród to, Pani zdaniem jaki?

– Taki, w którym dobrze czuje się jego właściciel. Im dłużej pracuję, tym bardziej dostrzegam, że ludzie są różni i mają różne gusty i potrzeby. Dlatego staram się nie narzucać na siłę stereotypowych rozwiązań i szanować zdanie klienta. Jeśli więc pyta Pani o mój wymarzony ogród, opisałabym go jako czystą przestrzeń wypełnioną połaciami traw i najlepiej w pobliżu lub wręcz w brzozowym lesie. Generalnie, jak i w innych dziedzinach życia wskazany jest umiar. Zgadzam się ze słowami Gertrudy Jekyll: „Ogród powinien przede wszystkim dawać szczęście i ożywiać umysł swoim pięknem”, a jak wiadomo…. piękno i szczęście przez każdego z nas jest postrzegane inaczej.